دانلود پایان نامه

کلیات تحقیق
فصل اوّل- کلیات تحقیق
مقدمه تحقیق
عرفان یکی از گرایش های معنوی انسان است که همواره او رابه سوی تعمق و تفکرمتمایل می کند. از بدو خلقت انسان درسرشت او نهادشده است. در هر زمان و مکانی که جامعه ی انسانی شکل می گیرد گرایش های معنوی و عرفانی رادر انسان می توان مشاهده کرد.زمانی که تلخی ها و سختی ها، جامعه ی انسانی را در تنگنا و فشار قرار دهد.عرفان بیشتر جلوه گر می شود.سالکانی که در راه عرفان الهی و معنوی گام برمی دارندبرای رسیدن به تکامل خود،تلاشی صمیمانه دارند تا بتوانند گم شده ی حقیقی همه ی تلاشگران راه حقیقت را ارائه نمایند.
با وجود آغاز زمزمه های عرفان در قرن دوم طبق اسناد موجود، از آنجا که گرایش های دنیاگریز و زاهدانه در ادیان و جوامع دینی مختلف در طول تاریخ وجود داشته است، بسیاری از محققان برای یافتن خاستگاه تصوّف اسلامی کوشش نمودند و برخی از آن ها منشأ آن را از آیین های ایرانی قبل از اسلام دانسته و برخی دیگر آراء هندوان و مذاهب برهمنان یا آیین مسیح، حکمت یونان و حتی تعالیم یهود را دارای تأثیر بر سخنان حلاج و دیگر متصوّفه یافته اند.(زرّین کوب/1380: 12)
از تتبّع در باب منشأ تصوّف در می یابیم که اندیشه زاهدانه و رفتار صوفیانه در دنیای اسلام جنبشی علیه دنیا طلبی و تنعم بوده و در اواخر دوران خلفای راشدین شکل گرفته است. «روح تزهّد که در هر ملت و آیینی روحانی وجود داشته و در هر زبان به نامی خوانده شده است. در اسلام به صورت تصوّف و مسلکی خاص در آمده که سرچشمه ی آن از جنبه عملی همان ورع و پرهیزگاری و ریاضت مخصوص بوده است که غالباً تحت اصول و قواعدی فلسفی تنظیم شده است». (همایی/1374: 61) در قرن سوم و چهارم اصول عرفان و اصطلاحات و تعبیرات مختلف جای خود را باز می کند. در این عصر عرفان از جنبه سیاسی مورد توجه قرار می گیرد. عارفان با اصول فلسفه آشنا می شوند. فلسفه ی نوی افلاطونی در آن راه می یابد.آداب و رسوم و اصطلاحات ثابتی برای عرفان فراهم می شود که در آن زمان به شرح و تکمیل آن می پردازند.از جمله ی آن ها طبقه بندی مقامات و حالات است.
در قرن پنجم طومار حکومت عادلانه و ملی سامانیان به دست ترکان در هم پیچیده می شود. قشیری، هجویری و خواجه عبداللّه انصاری ظهور می کنند.عرفان گسترده تر می شودو هواداران بسیاری به دست می آورد.
عارفان مطالب عرفانی رادر آثار خود با آیات قرآنی و احادیث می آرایند.برای اثبات آن به کتاب و سنّت و موازین توسّل می جویند.چنان که ارزش پیشوایانی مانند قشیری از لحاظ حدیث و فقاهت کمتر از جنبه ی عرفانی بودن آنان نبود. گفتارو متون آنها شاهدی صادق بر این سخن است.عارفان از بدگویی ها و مجادلات و کشمکش ها ی زمان و منازعات مذهبی دوری می کنند. با همه به صلح و دوستی رفتارمی کنند. نزد مردم با توجه به اوضاع آن زمان، صاحب قدر و ارزش می شوند. در این زمان عرفا برای حفظ اصول خویش از تند باد حوادث قرن ؛ گسترش و بسط دامنه ی آن در دلها،واردکردن افکارو اصطلاحات در شعر و نثر تلاش می کنند تا شعر و نثرشان دلنشین و ساده وعمیق شود. در ادبیات آنچه ملاک قرار می گیرد محتوای آثار منثوری است که مبانی نظری تصوّف و عرفان، آداب و رسوم و شرح اقوال و سیر مشایخ را در بردارد.بن مایه و جوهر اصلی معنی در این آثار، جهاد با نفس، ترک دنیا و تعلقات آن، نفی ذمایم اخلاقی ، تخلّق به اخلاق الهی ، وصول به رستگاری از طریق کسب ایمان قلبی ،نیل به یقین حقیقی و دیدار حق است .در قرن ششم و هفتم که بازار جهل و تعصب و جدل رواج یافته بود. آنها زندگی را مرحله ی امتحان و مقصود از علم را معرفت خدا و عمل رابه وسیله سعادت اخروی می دانند.هر کاری ثمری برای عرفان نداردبی فایده می دانند. قرن هفتم که هجوم حمله ی مغول؛ حیات همه جانبه خاتمه می یابد. نویسندگان در نوشته هایشان از یأس و نامیدی و ترس و… می نویسند. معتقد بودند که عرفان می تواند به مردم کمک کند. مردم در قرن هفتم برای رهایی از پریشانی و اوضاع نابسامان مغول در پناه دین قرار می گیرند.مردم با توکّل بر خداوند می خواهند به رضای الهی برسند.
«قشیری، خواجه عبداللّه انصاری، هجویری، میبدی، نسفی، نجم الدّین رازی، عطار و عزّالدّین محمودبن علی کاشانی» از جمله عارفانی هستند، که به نوعی از مراحل عرفان، مقامات، زیارت مشایخ و سفرهای عرفانی بهره برده اند. تلاش همه ی این نویسندگان حفظ این اصطلاحات با مفاهیم درست و دقیق آن بوده است . آنها بر قرآن کریم احاطه دارند.در گفتارشان صریح هستند.این اصطلاحات را به مثابه دارویی برای شفای دل روح مردم زمانه خویش تجویز می کردند.آنها به حقیقت دین توجه می کنند.
ضرورت «توکّل و رضا» در عرفان و متون نثر عرفانی علاوه بر قرآن، حدیث، اقوال نویسندگان بزرگ؛ در آثار عرفا بسیار مورد توجه قرار گرفته است و اصطلاح «توکّل و رضا» در متون نثر عرفانی قرن جهار تا هشت هجری در متون«رساله ی قشیریّه، مناز السائرین، کشف المحجوب، الانسان الکامل، مرصاد العباد، تذکره الاولیاء، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه» بررسی می شود. این پایان نامه در پنج فصل به شرح ذیل تدوین شده است:
فصل اوّل: با عنوان کلیات تحقیق، شامل: مقدمه، بیان مسأله، سؤالات تحقیق، اهمیّت و ضرورت تحقیق، پیشینه و اهداف و… است.
فصل دوم:موضوع تحقیق، در دو بخش «توکل» و«رضا»به مبانی نظری تحقیق و نمونه هایی به تعریف لغوی و اصطلاحی، متون تفسیری، دیدگاه نویسندگان بزرگ، قرآن،مراتب و درجات، حقیقت و مقام ازمتون نثر عرفانی برجسته ایی می باشند که در قرن چهار تا هشت هجری با «قشیری، خواجه عبدالله انصاری، هجویری، میبدی، نجم الدّین رازی، نسفی، عطار نیشابوری و عزّالدّین محمودبن علی کاشانی »می زیستند .
فصل سوم: در این فصل به شرح حال زندگی و آثار و سبک نویسندگان قرن چهار تا هشت هجری در(رساله قشیریّه، منازل السّائرین، کشف المحجوب، کشف الاسرار، الانسان الکامل، مرصادالعباد، تذکره الاولیا، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه) پرداخته ایم.
فصل چهارم: مهم ترین فصل پژوهش است مانند فصل دوم، در دو بخش به بررسی مفهوم «توکّل و رضا» در متون نثر عرفانی چهار تا هشت هجری اختصاص داردبه تعریف ، مراتب و درجات، انواع، مقام وحقیقت(توکّل و رضا)؛سپس به تبیین مهم ترین اشارات آن در آثار(قشیری، خواجه عبدالله انصاری، هجویری میبدی، نسفی، نجم الدّین رازی، عطار نیشابوری، عزّالدّین محمودبن علی کاشانی)؛ ضرورت «توکّل و رضا» بررسی نتایج و آثار آن ها و تأثیر پذیری نویسندگان متون نثر عرفانی پرداخته ایم.
فصل پنجم: جداول ونمودارها، نتیجه گیری پژوهش و ارائه ی پیشنهادهایی، برای پژوهش های بعدی؛ مطالبی است که در این فصل مطرح شده است.
1-2 بیان مسأله
محتوا و مضمون متون نثر چهار تا هشت هجری بیشتر عرفانی است .جایگاه عرفا در تمام این قرون با اثر پذیری متون عرفانی حفظ شده است. مفهوم خاص عارف به معنی کسی که حقایق اشیا را به طریق کشف و شهود چنان که هست ببیند و بداند.عارف با ملازمت دین و مذهب ،غرق در امور الهی است. نویسندگان متون نثر عرفانی «قشیری، خواجه عبدالله انصاری، هجویری، میبدی، نسفی، نجم الدّین رازی، عطار و عزّالدّین محمودبن علی کاشانی» آثار خود را به تبیین مفهوم«توکّل» و«رضا»اختصاص داده اند. به مراتب و درجات ،مقام ،حقیقت و…پرداخته اند.
در این پایان نامه ضمن بررسی معنای لغوی و اصطلاحی «توکّل و رضا»،از منظر آیات و روایات ،اقوال و احوال عارفان، معنا و جایگاه «توکّل» در نزد اولیای خدا، تعدادی از سخنوران و نویسندگان نامی ادوار مختلف، و دیگر موضوعات مربو ط به آن ها مورد پژوهش قرار داده ایم.
آشکار است که عارفان نیز از تأثیر اوضاع زمان برکنار نمانده اند.ابوالقاسم قشیری و علی بن عثمان هجویری در زمان خود میانه رو بودند. در نثر آنها این تأثیر پذیری از عرفان دیده می شود. عطار و نجم الدّین رازی بیش از دیگران تحت تأثیر اوضاع زمان خویش قرار گرفتند.در قرن ششم، هفتم با حمله ی مغول یأس و ناامیدی و وحشت سبب شد تا نویسندگان بیشتر به عرفان پناه ببرند و از تعالیم الهی چون؛ توکّل کردن ، رضایت دادن به تقدیر و سرنوشت در آثار خود بهره ببرند. با توجه به اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران در قرن هفتم «توکّل» در کنار سایر مفاهیم عرفانی از پربسامدترین مضامین می شود. این آثار برای مردمی که دچار یأس و وحشت بودند مایه ی آرامش شد.
1-3 سؤالات تحقیق
سؤالاتی که به آنها پاسخ داده شده است عبارتند از:
بازتاب اصطلاح توکّل و رضا در متون نثر عرفانی قرن چهارتاهشت هجری چگونه بوده است؟
2- دو اصطلاح توکّل و رضا چه تفاوتی با یکدیگر در قرن چهارتا هشت هجری داشته اند؟
3- عرفا و نویسندگان چه میزان از این دو اصطلاح را در آثارشان به کار برده اند؟
4- عرفا و نویسندگان قرن چهار تا هشت هجری در متون نثر عرفانی چه میزان از قرآن کریم تأثیر پذیرفته اند؟
1-4 اهمیّت و ضرورت تحقیق

دسته‌ها: داغ ترین ها