ماهیت مجازات های تکمیلی- قسمت ۹

در این تعریف ضمن بیان ویژگی های مجازات ها، موضوع آنها (حقوق بزهکار)، نیز مدنظر قرار گرفته است و مجازات را صرفاً یک واکنش اجتماعی علیه بزهکار محسوب نمی کند.
با توجه به تعاریفی که از مجازات ارائه شد، اهداف و ویژگی های مجازات ها را در یک دسته بندی کلی می توان چنین بیان کرد:
اهداف مجازات ها عبارت است از:
۱-اصلاح بزهکار
۲- حمایت از جامعه
۳- ارعاب بزهکار(پیشگیری فردی)
۴- ارعاب دیگران(پیشگیری عمومی)
۵- جلب رضایت مجنیٌ علیه
و ویژگی های مجازات ها عبارت است از:
۱-رنج آوری
۲-رسواکنندگی
۳- معین بودن
۴- قطعی بودن[۲۷]
حال با توجه به مفهوم، اهداف و ویژگی های مجازات ها باید دید آیا اقدامات مذکور در ماده ی ۲۳ قانون مجازات اسلامی ۹۲ را می توان در ردیف واکنش های کیفری قلمداد کرد.
بند دوم: انواع واکنش های کیفری
مطابق ماده ی ۱۴ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، مجازات های اصلی مقرر در حقوق جزا عبارتند از، حد، قصاص، دیه و تعزیر.
در این قسمت با تکیه بر قانون مجازات، انواع واکنش های کیفری توضیح داده خواهد شد.
الف- حدود
حد، جمع آن حدود، در لغت به معنی حایل میان دو چیز و کنایه از انتها یا کرانه یا مرز شیء است؛ در لغت عرب به معنی منع و جلوگیری کردن نیز آمده است.
در تعریف حدود گفته شده است:
“فالحدود هی عقوبات الجرائم المحدده بنص الکتاب أو سنه الرسول علیه الصلاه و السلام” لذا حدود را به کیفر جرایمی که در کتاب و سنت پیامبر ذکر شده است محدود کرده است. [۲۸]
مطابق ماده ی ۱۵ق.م.ا: “حد مجازاتی است که موجب، نوع، میزان و کیفیت اجرای آن در شرع مقدس، تعیین شده است.”
شهید ثانی در کتاب مسالک حد را به معنی منع دانسته و بیان کرده چون مجازات حد مردم را از ارتکاب گناه باز می دارد، حد شرعی نیز به همان معنای لغوی است.
در اصطلاح شرعی حدّ عبارت از مجازاتی است که به علت ارتکاب جرم مخصوص بر بدن مکلف اجرا می شود و مقدار آن در همه جا از سوی شرع مشخص شده است.[۲۹]
در پاره ای از منابع حد به معنی مطلق عقوبت اعم از تعزیر و غیر آن استعمال شده است.
اما می توان گفت مراد از حدود در حقوق جزا، کیفرهایی است که شارع مقدس در کتاب و سنت برای برخی از گناهان مهم از نظر کمّی و احیاناً از نظر کیفی تعیین نموده است. [۳۰]
حقوقدانان اسلامی در اسباب موجب حد اختلاف کرده اند و تعداد جرایم مشمول کیفرهای حدی را متفاوت نوشته اند.
غالب مؤلفین امامیه کیفرهای حدی را در شش مورد منحصر کرده اند.
محقق حلی اسباب شش گانه ی حد را چنین نام برده است: ۱- زنا ۲- جرائم مربوط به آن ۳- شرب خمر ۴- قذف ۵- سرقت ۶- قطع الطریق[۳۱]
برخی هم چون شیخ طوسی در کتاب «الحدود»، اسباب حد را به این عناوین محدود کرده است: ۱- زنا ۲- قذف ۳- سرقت ۴- قطاع الطریق ۵- شرب خمر ۶- ارتداد[۳۲]
آیت الله خویی در بابِ حدود، شانزده سبب جهت ثبوت حد بیان کرده اند.[۳۳]
در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در کتابِ حدود، اسباب حد به موارد زیر منحصر شده است:
۱- زنا ۲- لواط ۳- تفخیذ ۴- مساحقه ۵- قوّادی ۶- قذف ۷- سبّ نبی ۸- مصرف مسکر
۹- سرقت ۱۰- محاربه ۱۱- بغی و افساد فی الارض
در بیان ویژگی های این دسته از مجازات ها گفته شده است که کیفرهای حدی بیشتر بدنی و معدودی سالب آزادی است، که از پیش اندازه و مقدار آن تعیین شده است و مرتبه ی قوی و ضعیف ندارند و با وجود شرایط نسبت به کلیه ی افراد یکسان اجرا می شود و قاضی در کم و زیاد و تبدیل و اسقاط آن اختیاری از خود ندارد.
ب- قصاص
قصاص در لغت به معنای پیروی کردن، در پی کسی رفتن، پا در جای پای او گذاشتن است و گفته شده است مقابله به مثل در جنایت را به این دلیل قصاص گویند که به پیروی از جانی، همان عمل را درباره ی او انجام می دهند.
شهید ثانی می نویسد:
“منظور از قصاص در این جا مجازات است، بدین صورت که جانی مورد تعقیب قرار
گرفته و مثل کاری را که کرده درباره اش اجرا می کنند، این مجازات را قصاص گویند.”[۳۴]
مطابق ماده ی ۱۶ قانون مجازات اسلامی:
” قصاص مجازات اصلی جنایت عمدی بر نفس، اعضاء و منافع است که به شرح مندرج در کتاب سوم این قانون اعمال می شود.”

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.