تحقیق دانشگاهی – ماهیت مجازات های تکمیلی- قسمت ۱۵

پس اگر ضرب در این حدود باشد ضارب دارای مسئولیتی نخواهد بود، زیرا عمل مباحی انجام داده است.”[۷۴]
در نهایت می توان گفت نزد فقها تأدیب در دو معنا به کار می رود:
– تربیت همراه با تنبیه به عنوان وظیفه ی والدین در برابر فرزندان و معلّم در مقابل متعلّم
– عقوبت شرعی که با تعزیر مترادف است
و فقها معنای دوم را در دو مورد به کار می برند، یکی در مورد کودک یا مجنونی که مرتکب اعمال زشت یا جنایت شود، دوم در مورد انسان بالغ و عاقل که جرم و جنایت از او صادر شود.
همانگونه که در خصوص انجام عمل لواط بین نوجوان نابالغ و مرد بالغ، محقق حلّی و برخی از فقها گفته اند که باید مرد بالغ کشته و نابالغ تأدیب گردد. (لو لاط الصّبی ببالغ قتل البالغ و یؤدِّب الصّبی)[۷۵] البته همین مورد را برخی فقها به تعزیر تعبیر کرده اند، از جمله شهیداول در مورد کودکی که مرتکب لواط شود معتقد است که در هر صورت باید تعزیر گردد.[۷۶]
اما شهیداول در خصوص انجام عمل لواط از جانب مجنون، قائل به تأدیب او می باشند، برخی فقها نیز در این حالت یک قید اضافه می کنند و آن اینکه، به شرط آنکه تأدیب در او مؤثر باشد.
شهیدثانی در توضیح کلام شهیداول می نویسد، مقصود از تأدیب در اینجا همان تعزیر است، گرچه این دو مفهوم متفاوتند.[۷۷]
هم چنین در خصوص کودکِ قذف کننده، پاره ای از فقها لفظ تعزیر را به کار می برند و عده ای دیگر لفظ تأدیب را به کار برده اند.
با توجه به بیان فقها، به نظر می رسد که در مقصود ایشان، تأدیب نوعی از تعزیر است و از جنس آن، و اینکه فقیهی در یک جا واژه ی تعزیر را به کار می برد و در جای دیگرواژه ی تأدیب، یا اینکه فقیه دیگری در همان مورد به جای واژه ی تعزیر، تأدیب را به کار می برد، نشانگر این امر است.
لذا در فقه اصطلاح خاصی در مورد تأدیب به عنوان عقوبتی غیر از تعزیر وجود ندارد. به همین جهت فقها بحث تأدیب را اغلب در ضمن مباحث حد و تعزیر ذکر نموده اند.
بنابراین می توان گفت که از دیدگاه فقهی تعزیر و تأدیب به یک معنا می باشند.
به موجب ماده ی ۱۶ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰:
” تعزیر، تأدیب یا عقوبتی است که نوع و مقدار آن در شرع تعیین نشده و به نظر حاکم واگذار شده است…”
و در مواد ۴۳ و ۵۴ همان قانون، در مقام بیان مراتب تأدیب آن را از وعظ و توبیخ و تهدید و … ذکر کرده بود.
هم چنین در ماده ی ۵۱ قانون مجازات مصوب۱۳۷۰، قانونگذار در خصوص تأدیب مجنون بیان کرده است:
“در صورتیکه تأدیب مرتکب مؤثر باشد به حکم دادگاه تأدیب می شود.”
لذا گفته شده است که مطابق این مواد قانونگذار تأدیب را در زمره ی عکس العمل های جزایی محسوب کرده و مراد از تأدیب در مواد مذکور مفهومی فراتر از اقدامات تأمینی و تربیتی بوده و اعم از آن است.[۷۸]
در قانون مجازات اسلامی مصوب۱۳۹۲، مطابق ماده ی ۸۸ این قانون، اصطلاح تأدیب در خصوص طفل یا نوجوانی که مرتکبِ جرم تعزیری شود، به کار رفته است.
لذا با توجه به سابقه ی قانونگذاری و هم چنین در نظر گرفتن تأدیب در قانون مجازات ۱۳۹۲ برای طفل یا نوجوانی که مرتکب جرم تعزیری شده است ، به نظر می رسد قانونگذار نیز به تبعیت از نظر فقها، قائل به جایگاه حقوقی مجزا برای تأدیب نمی باشد، بدین معنا که قانونگذار نیز تأدیب را نوعی تعزیر خفیف می داند.
غالب حقوقدانان نیز در بیان معنی و مفهوم تعزیر، عمدتاً واژه ی تأدیب را به کار می برند.
بنابراین می توان گفت، در مفهوم حقوقی تعزیر نیز هم چون مفهوم فقهی آن، تأدیب و تعزیر به یک معنا می باشند و عمدتاً تعزیر خفیف را تأدیب گویند.
بنددوم: ماهیت تأدیبی برخی از مجازات های تکمیلی
بیان کردیم در اصطلاح فقهی و حقوقی تعزیر و تأدیب مترادف یکدیگر می باشند و عمدتاً تعزیر خفیف را تأدیب گویند.
گفته شد که در بیان فقها تأدیب در دو معنای تربیت فرزندان همراه با تنبیه و عقوبت شرعی مترادف تعزیر که در مقابل ارتکاب جرم کودک یا مجنون و انسان بالغ اعمال می گردد، بکار برده می شود.
لذا در خصوص مفهوم تأدیب می توان به دوگونه برداشت نمود:
نخست آنکه تأدیب همان تعزیر است لذا شامل هرگونه واکنش علیه جرم اعم از واکنش های کیفری یا غیرکیفری می باشد به عبارت دیگر تأدیب همان تعزیر در مفهوم عام می باشد.
در برداشت دیگری از مفهوم تأدیب گفته شده است تعزیر خفیف را تأدیب گویند، لذا مطابق این مفهوم می بایست تأدیب را به عنوان نوعی واکنش تعزیری غیرکیفری برشمرد، بدین معنا که تأدیب در مفهومی از تعزیر که صرفاً شامل گونه های غیرکیفری تعزیر است، قرار می گیرد.
لذا باید گفت، در صورتیکه مقصود از تأدیب تعزیر خفیف (گونه ای از واکنش های تعزیری غیرکیفری) باشد، برخی از مجازات های تکمیلی را می توان مشمول این عنوان دانست، زیرا همانگونه که گفته شد مجازات های تکمیلی در قلمرو گونه های غیرکیفری تعزیر قرار می گیرند؛ اما اگر تعزیر و تأدیب را مترادف یکدیگر بدانیم، در این صورت می بایست «تأدیب» را نیز هم چون «تعزیر»، در دو معنای عام و خاص در نظر گرفت و بیان کرد که تأیب در مفهوم عام تعزیر، شامل هرگونه واکنش اعم از کیفری وغیرکیفری است، لذا مجازات های تکمیلی را می توان در این مفهوم قرار داد اما مجازات های تکمیلی در زمره ی تأدیب در مفهوم خاص که صرفاً شامل واکنش های کیفری است، قرار نمی گیرند.
اما باید گفت عمدتاً تعزیر خفیف را تأدیب گویند، به گونه ای که در قانون مجازات مصوب۷۰، ضمن یکسان دانستن مفهوم تعزیر و تأدیب، د

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

ر ذکر موارد تأدیب آن را از وعظ و توبیخ و تهدید و… نام برده بود.
بنابراین می توان گفت موارد تأدیب عمدتاً واکنش های تعزیری غیرکیفری است، همانگونه که در ماده ی ۸۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ مصداقی از آن بیان گردیده است، و مطابق این ماده: «درباره ی اطفال و نوجوانانی که مرتکب جرائم تعزیری می شوند و سن آنها در زمان ارتکاب، نه تا پانزده سال تمام شمسی است، حسب مورد، دادگاه یکی از تصمیمات زیر را اتخاذ می کند :
الف – تسلیم به والدین یا اولیاء یا سرپرست قانونی با اخذ تعهد به تأدیب و تربیت و مواظبت در حسن اخلاق طفل یا نوجوان.
تبصره…»
برخی از حقوقدانان تأدیب را در زمره ی «تدابیرجنایی» محسوب کرده اند.[۷۹]
در نهایت می توان نتیجه گرفت با توجه به سابقه ی تقنینی، مقصود از تأدیب تعزیر خفیف و گونه ای از واکنش های تعزیری غیرکیفری یا همان تدابیرجنایی است، لذا می توان برخی از مجازات های تکمیلی را تحت شمول مفهوم تأدیب قرار داد؛ زیرا آن دسته از مصادیق گونه های غیرکیفری تعزیر که تحت شمول مفهوم تأدیب قرار می گیرند منحصراً معلوم و مشخص نمی باشند، بنابراین نمی توان گفت همه ی مصادیق مجازات های تکمیلی لزوماً نوعی تأدیب می باشند بلکه این امکان وجود دارد که برخی از مصادیق مجازات های تکمیلی در مفهوم تعزیر خفیف و متقابلاً در مفهوم تأدیب قرار نگرفته باشند.
مبحث دوم: انواع واکنش های تعزیری به اعتبار موجبات آنها
مجازات های تعزیری را صرفنظر از ماهیت کیفری یا غیرکیفری آنها، به اعتبار موجبات این دسته از واکنش ها به دو دسته ی «تعزیرات شرعی» و «تعزیرات حکومتی» تقسیم می کنند.
در این مبحث ضمن شناسایی مفهوم این دو دسته از تعزیرات، بررسی خواهد شد که مجازات های تکمیلی جزء تعزیرات شرعی است یا حکومتی.
گفتاراول: تعزیرات شرعی
تعزیرات شرعی گونه ای از تعزیرات صرفنظر از ماهیت کیفری یا غیرکیفری آنهاست، در این گفتار ضمن شناسایی تعزیرات شرعی، با توجه به ماهیت تعزیری مجازات های تکمیلی و قرارگرفتن این واکنش ها در زمره ی گونه های غیرکیفری تعزیری، دایره شمول این دسته از تعزیرات نسبت به مجازات های تکمیلی بررسی خواهد شد.
بنداول: مفهوم تعزیرات شرعی
در تعریف تعزیرات شرعی گفته شده است: