دیدگاه الگوهای شرطی سازی و یادگیری

۲-۱-۲-۱-۶- نقش تکامل شخصیت در اعتیاد:

اعتیاد

از نظر روان کاوان، شخصییت فرد در طول رشد خود از سه مرحله تکاملی عبور میکنه: الف) نهاد[۴]: اون بخش از شخصیته که با تولد فرد ایجاد میشه و پیرو اصل لذته. نهاد همیشه در تلاشه تا خواسته ها تمایلات خودشو ارضا کنه. از اونجایی که رفتارای اعتیادی مرکز جایزه(لذت) رو فعال می کنن،اعتیاد با این بخش از شخصیت رابطه نزدیکی داره. معتادان به دنبال ارضای فوری خواسته های نهاد هستن بنابر این توجهی به مقتضیات موقعیت خودندارند. ب) خود[۵]:با تکامل شخصیت، بخش واقع گرای اون رشد پیدا میکنه. خود در ارضای خواسته های نهاد بطور واقعی عمل می کنه. یعنی اگه امکان برآورده سازی این خواسته ها عملی نباشه، نهاد رو کنترل می کنه تا ارضای اون خواسته رو تا زمان تحقق شرایط اون، به تاخیر بندازه. کارکرد دیگه خود اینست که به عنوان واسطه ای بین تمایلات سیر نشدنی نهاد و سختگیری آرمانگرایانه بخش دیگه شخصیت (فراخود) عمل می کنه و اینطوری باعث ایجاد تعادل در ساختار شخصیت می شه. خود در واقع مدیر اجرایی شخصیته چون تصمیمی میگیره کدوم یکی از خواسته های نهاد باید ارضاء شه. در یکی از تبیینای روانکاوی، اعتیاد درخشش مشکل خود تلقی می گرددکه به خاطر زور و قدرت اندک فرد واسه مدارا با واقعیت بوجود آمده. وقتی این بخش از شخصیت دچار اختلال شه، فرد نمی تونه تکانهایی که رفتارای اعتیادی رو تحریک می کنه، کنترل کنه. ج) فراخود[۶] : علاوه بر صدمه خود، عامل دیگری که در تکامل شخصیت می تونه باعث گرایش به اعتیاد شه فراخود سختگیره. فراخود بخش آرمانگرا و اخلاقی شخصیت رو تشکیل میده. این بخش از شخصیت تقریبا برابر وجدان اخلاقیه که در اثر امر و نهیا و اصول و روش هایی که از طرف والدین واسه کودک صادر می شه، تقویت می شه. فراخود همیشه مخالف ارضای خواسته های نهاده و اگر رفتاری از طرف فرد صادر شه که مخالف با دستورات فراخود باشه احساس گناه و اضطراب بوجود می آورد. از اونجائیکه مصرف مواد در رفع اضطراب فرد موثره، روانکاوان فکر می کنند کسائی که فراخود سختگیرتری دارن و خود هشیاری گر هستن واسه کاهش استرسای به وجود اومده توسط اون، ناخود اگاه به مصرف الکل روی میارن تا اینطوری از فشارهای فراخود رهایی پیدا کنن. یکی از جملات روانکاوی اینه که سوپرایکو در الکل قابل حله (ناجی و زارعی، ۱۳۸۸ ؛ ص ۱۳۷)

اضطراب

۲-۱-۲-۱-۷- نقش دوره نوجوونی در اعتیاد:

خطرناک ترین دوران زندگی از نظر شروع به مصرف مواد دوره نوجوانیه. نوجوونی دوره انتقال از کودکی به بزرگسالی و کسب هویت فردی و اجتماعیه. در این دوره، میل به استقلال و مخالفت با والدین به بالاترین درجه می رسه و نوجوون واسه اثبات بلوغ و فردیت خود ارزشهای خونواده رو زیر سوال می بره و تلاش در ایجاد و تحلیل ارزشهای جدید خود داره. مجموعه این عوامل، علاوه بر حس کنجکاوی و نیاز به جنب و جوش، تنوع و هیجان، فرد رو مستعد مصرف مواد می کنه. آسیب پذیری جوانان در دوران بلوغ زیاد می شه. فرد با تضادها و کشمکشهای زیاد داخلی مواجه می شه. در این زمان اون بخوبی احساس می کنه که به مرحله ای جدید از زندگی می باید وارد شه و مسئولیتی در قبال خود و جامعه اش در پیش بگیره. مرحله ای که اون رو با نگرانی، اضطراب و مشکل اراده کردن روبرو می سازه و اون تلاش می کنه طوری بر مشکلات خود فائق آید. نبود توجه به اعضای خونواده انتظارات بیجا و بیخود دور و بر یان، بدون در نظر گرفتن حساسیت این دوره و انتظارات و ارزشهای مخالف اجتماعی مشکلات تطابقی در خونواده و زمینه های بد شخصیتی فرد به سهولت ایشون رو در این دوره در مقابل انحرافات جور واجور ضعیف می سازه (همون منبع، همون صفحه)

اراده کردن

طبق نظریه فروید در نوجوونی، بیداری دوباره و تعارضایی روی میده که یکی از اون پیامدا، شورش نوجوون در مقابل والدین و دیگه نمادای قدرته. تییین فروید از این پدیده، این بود که شورش با نیازای نوجوون واسه خلاص شدن از وابستگی عاطفی به والدین خود رابطه داره . به نظر اونا فروید، نوجوون بین ۱۳ تا ۱۹ سالگی تجدید فعالیت خطر ناک احساس ادیپی رو می آزماید. وقتی که نوجوون واسه اولین بار جوشش احساسات ادیپی رو می آزماید اولین تکانۀ اون فرار کردنه. نوجوون در حضور والدین خود احساس اضطراب و تنش می کنه و تنها وقتی از اونا جدا شه احساس امنیت داره. بعضی وقتا نوجوون تلاش می کنه با توهین و تحقیر نسبت به والدین از اونا فرار کنه ( کرین،۱۳۸۳؛ ترجمۀ فدایی) که خود این می تونه ایجاد کننده گرایش به مواد مخدر و در آخر اعتیاد شه.

۲-۱-۲-۱-۸- نقش صفات شخصیتی در اعتیاد:

شخصیت [۷]یعنی الگوی تقریباً پایدار صفات، گرایشها، یا ویژگیهایی که تا اندازه ای به رفتار افراد دووم می بخشه. و صفات[۸] یا آمادگیهای شخصی دائمی، از نظر ریموند کتل و هانس آیزنگ[۹]، متغیرای مهمی، واسه شناخت رفتار هستن (فیست و فیست [۱۰]،۲۰۰۲ ترجمۀ سید محمدی، ۱۳۸۶ ، صفحات ۱۲ و ۴۴۲)

صفات شخصیتی مختلفی با اعتیاد رابطه داره. از این میان، بعضی از صفات بیشتر پیش بینی کننده اختمال اعتیاد رابطه داره و کلا فردی رو تصویر می کنن که از عهده برابری، کنترل یا بیان احساسهای دردناکی مثل احساس گناه، خشم و اضطراب بر نمیاد. این صفات عبارتند از: ماجراجویی، بی خیالی، خیالپردازی، خطرکنندگی، اضطرابی، کناره جویی، زودباوری، وابستگی، ناخودداری، منفی گرایی و کنجکاوی.

علاوه بر صفات شخصیتی، بعضی اختلالا ت شخصیتی هم، فرد رو در برابر اعتیاد ضعیف می سازه. بعد اعتیاد به نوبه خود اختلالهای موجود رو شدید شدن می کنه و دایره خراب ادامه پیدا میکنه. مشکلات شخصیتی الگوهایی از رفتار غیر انطباقی هستن. وقتی ویژگیای شخصیت اونقدر انعطاف ناپذیر و غیر انطباقی شن که کارکرد فرد رو خیلی دچار اختلال می کنن در این صورت به مشکلات شخصیتی تبدیل می شن. مشکلات شخصیتی در واقع روش های نادرست و نامناسبی واسه حل مسئله و کنار اومدن با فشار روانی هستن با اینکه تا الان هیچ تیپ شخصیتی خاص معتادان شناسایی نشده اما دلیل اعتیاد افراد، قصد رسیدن به هدف هاییه که به شخصیت فرد مربوط می شه. در حدود ۷۰ درصد موارد، همراه با اعتیاد اختلالهای دیگه روانپزشکی هم هست. شایع ترین تشخیصا عبارتند از: افسردگی اساسی[۱۱]، دپرس خوئی[۱۲]، مشکل وسواس- اجباری[۱۳]، مشکل ترس[۱۴]، عاشقی[۱۵]، اسکیزوفرنی[۱۶]، مشکل شخصیت ضد اجتماعی[۱۷] و فوبی[۱۸]. اعتیاد معمولاً با خیلی از اختلالهای روانی مثل مشکل سلوک[۱۹] در نوجوانان هم همراه س. در کل، شخصیتهای، روان نژند و دیوونه رو میشه در برابر اعتیاد ضعیف دونست. شخصیتهای نوروتیک یا روان نژند[۲۰] کسائی هستن که دارای بیماریهای روانی ناچیز مثل، ضعف روانی، اضطراب، وسواس، ترس یا بی تصمیمی هستن. افراد دیوونه[۲۱] ، آدمایی هستن که به دلیل نبود رشد کافی، در سازش اجتماعی دچار اشکال هستن. و دارای اخلاق متغیر و قضاوت ناپایدار هستن. روان پریشها دارای رفتارای ضد اجتماعی و مشکل خلقی هستن و توانایی کافی واسه پیروی از قوانین و مقررات رو ندارن و روابط اونا با بقیه سطحیه. سابقۀ این افراد نشون میده که در دوران کودکی، ناآرام و مشکل ساز بوده و در مدرسه قدرت سازش نداشته و در محیطهای دیگه هم بدون سازس اجتماعی بودن. روان پریشهایی مهاجم که دارای مشکل رفتاری شدید هستن و به انجام اعمال تهاجمی، جنایت و آدم کشی دست میزنن از جمله کسائی هستن که بیشتر از همه به طرف اعتیاد گرایش دارن. در عین حال روانپریشیای غیر فعال و بی جنم هم که معمولاً به دزدی، دروغگویی، تقلب و آزار بقیه می پردازن، مواد مخدر رو وسیلۀ خوشی و آسایش خود بشمار میارن. بنا براین با در نظر گرفتن مطالب گفته شده مبتلایان به اختلالهای شخصیت آسون تر به مواد مخدر گرایش پیدا میکنن و معتاد می شن. البته خیلی از این بیماران هم معتاد نمی شن (ناجی و زارعی، ۱۳۸۸؛ ص ۱۴۱)

افسردگی

مارتین [۲۲]و همکارانش ( ۱۹۷۳ ) نشون دادن که افراد دارای وابستگی به مواد، نشونه های آسیب شناختی، مانند حالات هیپو کندری [۲۳]رو هم از خود نشون میدن. باری، باری و بلان[۲۴] ( ۱۹۶۹ ) در تحقیق خود به این نتیجه رسیدن که تقدم و تأخر در تولد بر الکلی شدن افراد هم اثر داره.(باری و همکاران،۱۹۶۹)

۲-۱-۲-۱-۹- دیدگاه اسلام در مورد اعتیاد

در دین روشن کننده اسلام اعتیاد و شُرب تموم نوشابه های الکلی شدیدا سرزنش شده. مثلا در قرآن مجید اینجور مقرر گردیده که:

یااَیُّهاالذین آمنوانَّماالخَمروَالمیسروَالانصاب وَالازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبولعلَّکم تُفلِحون ….ای اهل ایمان شراب و بت پرستی و تیرهای گروبندی (که رسمی در دوره جاهلیت بود) همه اینا پلید و از اعمال شیطانه از اون البته دوری کنین تا رستگار شید. شیطان قصد اون داره که به وسیله شراب و قمار میان شما عداوت و کینه برانگیزد و یا شما رو از ذکر خدا و نماز باز داره. پس شما از اون دست برمی دارین تا به فتنه شیطان گرفتار نشید.(قرآن مجید، سوره مائده آیات، ۹۰،۹۱،۹۳،۹۴ و  سوره بقره آیۀ ۲۱۷)

خدا، در قرآن فرموده:ولاتُلقُوا بأیدیکم اِلی التّهلُکته …؛ با دستای خود خودمون رو به هلاکت نیفکنید (سوره بقره، آیه ۱۹۱)

علاء الدین علی بن حسام معروف به متقی هندی، در کتاب معروف خود کنزل العمال می نویسه،رسول خدا(ص) فرمودن: ( هر مست کننده و هر تخدیرکننده حرامه و هر اون چیزی که بیشترش حرامه، کمش هم حرامه و چیزی که عقل رو تخدیر کنه به طور کاملً حرامه)

۲-۱-۲-۲- دخانیات

سیگار شایع ترین ماده مورد سوء استفاده در دنیاس. جزء مواد غیر قانونی نیست ولی قوانینی واسه کاهش مضرا ت اون واسه بقیه و پیشگیری وضع شده.  سیگار یکی از تهدیدهای جدی سلامته که هرساله حدود ۵ میلیون نفر رو در جهان به کام مرگ میکشه و حاصلی جزء به هدر رفتن منابع اقتصادی و بیماریهای خطرناک به دنبال نداره(رفیعی فر و همکاران، ۱۳۸۹).

[۱] Wilker A

[۲] Obrien CP.,Childress AR.,Mcllan AT.,Ehrmam R

[۳] Poulos CX.,Hinson RE.,Siegel S

[۴] Id

[۵] Ego

[۶] Super Ego

[۷] Personality

[۸] Trail

[۹] Cattell Raymond & Eysenck Hans.

[۱۰] Feist &Feist

[۱۱] Major Depression

[۱۲] Dysthymia.

[۱۳] Obsessive-Compulsive Disorder.

[۱۴] Panic

[۱۵] Mania.

[۱۶] Schizophrenia.

[۱۷] Antisocial Personality Disorder

[۱۸] Phobia.

[۱۹] Conduct Disorder

[۲۰] Neurotic.

[۲۱] Psychotic.

[۲۲] .Martin

[۲۳] .Hypochondriasis

[۲۴] .Barry ,Barry & Blane