دسترسی به اطلاعات

دلائل مشخص‌تری هستند که موجب شد، مطالعه «بررسی اوضاع احزاب و جریان های عمده شیعی عراق معاصر» را در اولویّت تحقیقاتی قرار دهیم.
پیشینه تحقیق:
در تحقیق حاضر با توجه به موضوع آن، منابع متعددی به زبان‌های مختلف از قبیل پایان نامه، کتب، مقالات مورد مطالعه قرارگرفته‌اند. در اینجا به پایان‌نامه‌هایی به ترتیب سال دفاع، که در این زمینه، در فضای آکادمیک کشور وجود دارد را مرور خواهیم کرد.
رویوران ، حسن، « نهادهای شیعیان و آینده عراق»، به راهنمایی احمد ساعی، دانشگاه تهران ،دانشکده حقوق و علوم سیاسی 1384
این پایان نامه در سال 1384 دفاع شده است؛ زمانی که از سقوط صدّام مدّتی نگذشته بود. پژوهشگر مدّعی است که تحوّلات آن روز عراق بر امنیّت کشورمان تأثیر گذاراست. تسلّط رژیم اقلیّت عرب‌های سنّی به رهبری صدّام حسین بر عراق در گذشته با جنگ تحمیلی هشت ساله، امنیّت کشورمان را تهدید کرده است و نشان داده که حضور یک رژیم مستبد در عراق که با اکثریت کشور مشکل دارد، ممکن است به هر ماجراجوئیِ نظامی بینجامد. رژیم اقتدارگرای بعثی با ایجاد تضاد و جنگ با ایران زمینۀ مناسبتری برای سرکوب شیعیان عراق و شکستن پیوندهای مذهبی میان شیعیان عراق و ایران فراهم ساخت. به همین علّت تحوّلات عراق آن روز ارتباط مستقیمی با امنیّت کشورمان پیدا می‌کرده‌است. ایجاد دولتی مردمی و انتخاب شده ازیک سو و احقاق حقوق اکثریّت شیعه در عراق به ایران قدرت مضاعفی می‌دهد. چرا که با روی کار آمدن حکومت اکثریّت شیعی در کشور همسایه، امنیّت ملّی ایران بهتر تأمین می‌گردد.
فهم تحوّلات عراق و جایگاه شیعیان در آن و شناخت همۀ بازیگران داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی، به ایران کمک می‌کنند تا در این مسأله خطیر بهتر تصمیم‌گیری کند.
اما ما درصددیم علاوه بر تحلیل تحولات عراق بتوانیم به خود شیعیان عراق نیز کمک کرده که بتوانند در وضعیت خود بهبود ایجاد کنند.
مهدی محمّدی بیدختی تحت راهنمایی آقای دکتر عبّاسعلی رهبر پایان‌نامه‌ای را در دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرکز با عنوان « بررسی نقش شیعیان عراق در تحولات سیاسی-اجتماعی این کشور» در سال 1385 دفاع کردند؛ محقّق از نیّت‌اش برای انتخاب این موضوع می‌گوید که درصدد «بررسی علل ناکامی شیعیان در دستیابی به قدرت سیاسی علی رغم اکثریت 65 درصدی در این کشور و همچنین بررسی علل و عوامل دستیابی به ساختار قدرت پس از سقوط صدام حسین است.». روش پژوهش توصیفی تحلیلی است. شیعیان دارای اکثریت 65 درصدی می‌باشند لیکن قبل از سقوط صدّام حسین اجازۀ ورود به ارکان قدرت به آنها داده نشده است و پس از این مقطع زمانی تا حدودی شرایط برای جبران گذشته فراهم شده است این تحقیق در پی آن بوده‌است علل و عوامل دستیابی به قدرت شیعیان در ساختار سیاسی این کشور را مورد بررسی قرار دهد. پژوهشگر در نتیجه گیری‌اش می‌گوید: « اینکه کسب 145 و 127 کرسی به ترتیب در اوّلین و دوّمین مجمع عمومی، کسب پست نخست وزیری، اختصاص 17 وزارت‌خانه در دولت انتقالی، آزادی عمل و ضمانت تأمین امنیّت برگزاری مراسمات مذهبی به‌ویژه مراسم حسینی، ممنوعیّت فعالیّت حزب بعث، تأثیرگذاری مثبت مرجعیّت دینی بر تحوّلات سیاسی، حضور فعّال کلیۀ اقشار مردم در انتخابات، همبستگی شیعیان و کردها، تأکید بر هویّت اسلامی، نشان‌دهنده تأثیرات مثبت شیعیان بر تحوّلات سیاسی اخیر این کشور است.
محقّق تتبع نسبتاً مناسبی را حول موضوع انجام داده‌اند اما در بخش نتیجه‌گیری به نظر می‌سد محقق پاسخی برای سئوال اصلی تحقیق‌اش یعنی« علل و عوامل دستیابی به قدرت شیعیان پس از سقوط صدام کدامند؟» نداده‌است. همچنین است که در طول تحقیق چهارچوب نظری خاصّی حاکم بر تحقیق وجود ندارد که مخاطب زنجیره‌های تحقیق را در قالب آن ببیند.
محمّدعلی ابراهیم خبّازی با راهنمایی آقای دکتر اکبر اشرفی و مشاوره آقای دکتر محمدباقر خرّمشاد در دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحد مرکز تهران پایان‌نامه‌ای را با عنوان «تأثیر سقوط صدام بر توسعه و نفوذ اندیشه‌ی شیعه در حاکمیت عراق» در سال 1385 دفاع کرده‌اند؛ هدف پژوهش به نقل از خود محقّق « بررسی تأثیر سقوط رژیم صدّام حسین و نقش گروه‌های شیعی در دولت‌سازی عراق پس از صدّام و بررسی میزان حضور اندیشه‌ی سیاسی شیعه در حاکمیّت و قانون اساسی عراق است». محقق برای بررسی هدف فوق‌الذکر روش تحقیق‌اش را به شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی انتخاب کرده‌اند. در این پژوهش بررسی اندیشۀ سیاسی شیعه و پروسه دولت‌سازی در عراق مورد بررسی قرار گرفته است. محقق مدّعی است که نتیجه نشان می‌دهد بعد از سرنگونی صدّام یک دولت با اکثریّت شیعه در عراق تشکیل گردید و شیعیان به طور قانونی در حاکمیّت این کشور سهیم شدند ولی به جهت نفوذ آمریکا، اندیشۀ شیعه در ادامۀ حاکمیّت و قانون اساسی عراق محقق نگردید. در حالیکه نقش برجسته‌ و مثبت مرجعیّت دینی در مسألۀ عراق به خوبی حاکی از نفوذ تفکّر شیعی در عراق بوده‌است.
این پایان‌نامه علاوه بر کتابخانه دانشگاه آزاد با شماره کتابشناسی ملی1308509 و شماره بازیابی 51-40122 در کتابخانه ملی موجود می‌باشد.
محمّدتقی قاسم‌زاده با راهنمایی دکتر محمّدرحیم عیوضی و مشاورۀ آقای دکتر عبّاسعلی رهبر در دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحد مرکز تهران رسالۀ کارشناسی ارشد خود را با عنوان «نقش مرجعیّت شیعه در تحولات سیاسی آن کشور از سال 1968 تا 2006» در سال 1386 دف اع کرده‌اند.
این پایان‌نامه از آن جهت مورد اهمیّت است که هدفش بررسی نقش و جایگاه مرجعیّت شیعه در تحولات سیاسی عراق از سال 1968 تا 2006 بالاخص بعد از حمله نیرو‌های آمریکایی و متّحدانش به کشور عراق می‌باشد. روش تحقیق این پژوهش توصیفی تحلیلی و داده‌های آن بصورت کتابخانه‌ای، آرشیوی و اینترنتی گردآوری شده است. محقّق در بخش نتیجه‌گیری می‌گوید: با توجّه به پژوهش انجام شده این نتیجه حاصل می‌شود که مرجعیّت شیعۀ عراق در تاریخ معاصر این کشور همواره به اشکال گوناگون در تحولات سیاسی-اجتماعی عراق ایفای نقش نموده و بر وحدت و یکپارچگی این کشور تأثیرگذار بوده است.
با توجّه به استقبال حوزه‌های علمیه به تحقیق و پژوهش دربارۀ مسائل جدید می‌توان عنوان‌هایی در زمینۀ تحقیقات مختلف علوم اجتماعی و علوم سیاسی یافت. از جمله این تحقیقات که به عنوان پایان‌نامه اتمام سطح خاصی از حوزه قلمداد می‌شود می‌توان به پایان‌نامه سطح چهار آقای شمس الله مریجی در رشتۀ اندیشه معاصر مسلمین دانشگاه باقرالعلوم (ع) وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی با عنوان «مبانی فکری و زمینه‌های اجتماعی جریان‌های معاصر عراق» به راهنمایی و مشاورۀ حجج اسلام دکتر پارسانیا، دکتر واعظی، دکترقمی و حجۀ‌الاسلام دکتررجبی، اشاره کرد. ایشان در این رساله به زمینه‌های اجتماعی جریان‌هایی که در عراق شکل گرفته پرداخته است و چگونگی رشد و تحول آنها را مورد بررسی قرار داده‌است. در زمان گردآوری اطلاعات این پژوهش، کشور عراق به تازگی مورد حمله و اشغال قرار گرفته بود، محقّق مدّعی است که به دلیل اوضاع ناآرام این کشور، امکان هیچ نوع تحقیق میدانی فراهم نبوده‌است، لذا از منابع دیگری استفاده کرده‌اند؛ در این پژوهش از روش اسنادی استفاده شده‌است. نخست منابع مکتوبی را که دانشمندان عراقی داخل کشور و خارج از آن به رشته تحریر درآورده بودند مطالعه کرده و در مرحله بعد از منابع، مدارک و اسناد محققین ایرانی و محققان این حوزه سود برده‌اند. منابع محققین خارجی از جمله اندیشمندان انگلیسی از دیگر مآخذ دسترسی به اطلاعات این پژوهش بوده است. در سراسر تحقیق حاضر محقق نقش حوزه نجف را در ایجاد و جهت‌دهی زمینه‌های فکری و فرهنگی جریان‌های معاصر عراق بی‌بدیل می‌داند.
اگرچه موضوع در رابطه با جریان‌های معاصر در عراق است اما بیشتر به حوزۀ نجف و تحوّلات آن می‌پردازد و منظور ایشان از جریان به نظر می‌رسد جریان فکری باشد چراکه تنها به مسائل نظری پرداخته و به صورت محدود نامی از چند جریان اجتماعی در عراق، آن هم جریان‌های شیعی آورده است.
قابل ذکر است موارد دیگری از پایان نامه‌ها به صورت غیر مستقیم با این موضوع در ارتباط هستند که به فراخور استفاده از آن‌ها اسامی‌شان را در منابع تحقیق فهرست کرده و محقق امیدوار است برای غنای کار بدانها مراجعه کند.
سئوال اصلی:
جریانهای عمدۀ شیعی چه جایگاهی در عرصه سیاسی نوین عراق دارند؟
سئوالات فرعی:
برای یافتن جواب سئوال اصلیِ تحقیق که درصدد است جایگاه شیعیان عراق در عرصۀ نوین سیاسی این کشور را بررسی نماید، ضروری‌است سئوالات دیگری را که منشعب از سئوال اصلی ‌باشد را طرح ‌نماییم. از جمله اینکه:
شیعیان عراق برای کسب جایگاه مناسب خود در عراق جدید به چه اقداماتی دست زدهاند؟
نقاط اشتراک و اختلاف جریان‌های مذکور کدام است؟

]]>

 

Related articles