ارشد : رفتارهای پرخطر

براساس تعریف سازمان جهانی بهداشت ،[۱](WHO) دوره نوجوونی از ۱۰ سالگی که متوسط سن بلوغ جسمی و جنسی دختران و پسرانه تا ۲۰ سالگی که سن متوسط رسیدن به استقلال، خودکفایی و شکل­ گیری هویت فرده درنظر گرفته میشه. از اونجا که واسه نوجوون، یه­الگوی دقیق، روشن و همه جانبه واسه رفتار مناسب تعریف نشده، اون به سبک سنگین کردن رفتارها، آزمایش نقشه ها، بیان تفاوت از بزرگسالان و در بعضی موارد ندیده گرفتن قوانین دست میزنه (شفرز،۲۰۰۴) این امور معمولاً با رفتارای پرخطر همراه س، پس دوره نوجوونی در بیشتر موارد با خطرپذیری هم معنی گرفته می شه.

خطر پذیری به رفتارهایی میگن که احتمال یافته های منفی و داغون کننده جسمی،روان شناختی و اجتماعی رو واسه فرد زیاد کنه(کارگرگ و گرور[۲]،۲۰۰۳). خطر پذیری و انجام رفتار پرخطر دقیقاً برابر همدیگه نیستن. خطر پذیری علاوه بر اینکه انجام رفتارای پرخطر رو در بر میگیره، به آسیب پذیری و در خطر بودن فرد از طرف محیط و نزدیکان و هم گرایشا، تمایلات و باورهای نادرست و تهدید کننده فرد در مورد رفتارای پرخطر اشاره داره(زاده محمدی و احمد آبادی، ۱۳۸۷).

تغییرات روانی  اجتماعی ، شناختی و بیولوژیکی در دوره نوجوونی ، فرصتای تحولی زیادی رو واسه نوجوون جفت و جور می­ کنه تا در رفتارهایی درگیر شه که به طور ضمنی، دراتخاذ سبک زندگی همراه با سلامت و یا به خطر انداختن سلامت اهمیت داره(هریس و همکاران،۲۰۰۲)از طرفی، نوجوانان به کشف موقعیتای خطر ای تمایل دارن و این ظرفیت اونا رو واسه نداشتن زندگی طولانی و حتی مرگ بالا برده (استویبر وگاد،۱۹۹۵؛کرکمر و گرین[۳]،۲۰۰۰)خطر جویی رو تمایل واسه درگیر شدن دررفتارهایی می دونن که تهدید آمیزه یا به سلامت ذهنی و فیزیکی شخص آسیب میرسونه.

خیلی از محققان و روان شناسا موافق هستن که خطر جویی در نوجوونی نه فقط طبیعیه، بلکه قسمت لازم واسه یادگیری و رشد شخصیه. اگه خطری وجود نداشته باشه، رشدی وجود نداره (کوربین[۴]، ۲۰۰۱). با در نظر گرفتن تفاوتا در اعمال خطرناک بعضی ذاتاً کم تر از یه سری های دیگه خطر داره و در صورت تکرار یا گسترش اون، خیلی از اعمال خطرناک مانند به کار گیری الکل و داروهای غیر قانونی می تونه ایجاد خطر کنه.

جسور[۵] (۱۹۸۷) با ارائه اصطلاح سندروم رفتار مشکل ساز، مقولات رفتارای پرخطر رو شامل سیگار کشیدن، مصرف مواد  مخدر، الکل، رانندگی خطرناک و فعالیت جنسی خیلی زود دونسته.

سیگار

چندین مطالعه، شکل های جور واجور رفتارای خطرناک رو که نوجوانان در اون درگیر هستن، فهرست کردن به کار گیری مواد مخدر و نوشیدن الکل، رفتارای حروم جنسی،درگیریای فیزیکی و خشن، حمل اسلحه، جرم، شکست تحصیلی، مشکلات عاطفی ورفتارهای مربوط به رژیم غذایی شدید (براس و دارت[۶] ،۲۰۰۱؛آندروز[۷]،۲۰۰۰).

مشکلات

 ۲-۱-۲-۱- موادمخدر و روان گردان

سوء مصرف مواد مخدر و اعتیاد الان به عنوان یکی از چالشای مهم اجتماعی، بهداشتی و سیاسی در سراسر جهان مطرحه. جوانان به دلیل بحران هویت، بحران­های روانی به وجود اومده توسط مشکلات اجتماعی، ماجرا­جویی، لذت جویی، و تنوع­طلبی بیشتر از بقیه گروه­های اجتماعی در برابر به کار گیری مواد مخدر قرار می­گیرند(سوث[۸]، ۱۹۹۵). رابطه سوء مصرف مواد همراه با بقیه رفتارای ناسالم و پیوند جدا نشدنی اون با مشکلاتی مانند مشکلات روانی، فرار از منزل، خشونت و خشونت در رفتارای اجتماعی، افت تحصیلی، بی علاقه شدن به تحصیل، مبادرت به خودکشی و فحشا، نشون دهنده اهمیت مسأله س(طارمیان،بوالهری، پیروی، قاضی طباطبایی،۱۳۸۶).طبق گزارش دفتر پیشگیری از مصرف مواد و جرم سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۵، کشور ایران داری بیشترین تعداد سوء مصرف کنندگان مواد افیونی به نسبت جمعیت در دنیاس و بالاترین گسترش سوء مصرف با ۲٫۸ درصد در بین افراد در ایران هست(ضیایی،۱۳۸۸).

اعتیاد

 

۲-۱-۲-۱-۱- تعریف اعتیاد[۹] و ملاکهای تشخیص اون

با نگاهی واقعی به مسأله اعتیاد به مواد مخدر خیلی راحت می فهمیم که سوء مصرف مواد افیونی از صدها سال پیش وجود داشته و حالا هم تقریباً کشوری وجود نداره که از گسترش سوء مصرف این جور مواد در امان مونده باشه. با اینکه ازدیرباز در تموم جوامع بشری سوء مصرف مواد افیونی به عنوان عادتی غیراجتماعی و نامقبول تلقی شده، اما با اینحال نبود مقبولیت، طبقات جور واجور اجتماع با این موضوع به صورت جدی درگیر هستن طوری که الان مردان و زنان زیاد، خصوصاً از سنین نوجوونی تا میانسالی مواد مخدر مصرف می کنن و به اون وابسته شده ­ان این مشکل یکی از آسیبای مهم اجتماعیه طوری که نه فقط سلامت فرد و جامعه رو به خطر میندازه بلکه موجبات نابودی روانی و اخلاقی افراد رو هم جفت و جور می آورد (چیریلو[۱۰] و همکاران، ۲۰۰۱ ؛ نقل از مولوی و رسول زاده، ۱۳۸۳)

اعتیاد، نیاز اجباری به به کار گیری مواد مخدر، ایجاد عادت وخاستهای مقاومت ناپذیر در رفتاراست.دو ویژگی مهم اعتیاد تحمل ، نیاز رو به افزایش بیشتر از مصرف مواد واسه به دست آوردن همون اثر و علائم ترک که علائم ناراحت کننده س که معتاد واسه جلوگیری کردن از اون مواد مخدررا استفاده می کنه(موسسه ملی سوءاستفاده از داروی آمریکا[۱۱]، ۲۰۱۰)

در سال ۱۹۶۴ سازمان بهداشت جهانی به این نتیجه رسید که اصطلاح “اعتیاد” دیگه یه اصطلاح علمی نیس و اصطلاح ” وابستگی دارویی[۱۲]” رو به جای اون پیشنهاد کرد. معنی وابستگی به مواد در طول چند دهه معانی رسمی و معانی عادی بسیاری داشته. از پایهً واسه تعریف جنبه های جور واجور وابستگی از دو معنی وابستگی رفتاری و وابستگی جسمی استفاده شده. در معنی وابستگی رفتاری بر فعالیتهای موادجویی و دلایل مربوط به الگوهای مصرف بیمارگونه تاکید میشه. در حالیکه وابستگی جسمی به اثرات جسمی (فیزیولوژیک) دوره های زیاد مصرف مواد میگن. اون دسته از تعاریف وابستگی که بر وابستگی جسمی تاکید کردهاند، در ملاکای طبقه بندی از وجود تحمل و اثرات ترک استفاده کردن(سادوک و سادوک[۱۳] ، ۲۰۰۷).

در جدیدتربن تقسیم بندی اختلاف روانیDSM- IV از مشکلات مربوط به مواد نام برده شده. منظور از مشکلات مربوط به مواد دامنه ای از مشکلات مربوط به استفاده و سوء به کار گیری داروهای مانندالکل ، کوکائین ، هروئین و دیگه موادیه که افراد واسه تغییر در چگونگی تفکر، احساس و رفتار خود، استفاده می کنن. این مشکلات هزینه های فوق العاده انسانی، مادی واقتصادی دارن ( دوراند و بارلو[۱۴] ،۱۹۹۷؛ به نقل از رجایی، ۱۳۷۹). در تعریف سوء به کار گیری مواد دوراند و بارلو (۱۹۹۷) اینجور عنوان ، کردن الگویی از به کار گیری مواد روان گردان که منجربه پریشونی یا ضایعۀ مهمی در نقشه های اجتماعی و شغلی و موقعیتهای حساس شه( رجایی، ۱۳۷۹)

براساس تخمین سازمانای بین المللی درحدود ۲۰۰میلیون نفرازمردم دنیا دچارسوء مصرف مواد هستن.  شایع ترین ماده مورد سوء مصرف،  گروه حشیش می باشدولی مهمترین انواعی که دردنیا مشکل سازشده ان،  موادمخدروسپس کوکایینه. سوء مصرف حشیش ومواد محرک آمفتأمینا دردنیا درحال زیاد شدنه. مصرف هرویین دربسیاری مناطق درحال کاهش بوده ولی درکشورهای راه قاچاق مواد ازافغانستان به سمت اروپا،  مصرف اون زیاد شده.  با وجود کاهش تولید مواد مخدردراسیای جنـــوب شرقی،  تولید اون درافغانستان افزایش یافتــهه حالا افغانسـتان کلی ترین کشورتولید کننده مواد مخدراست. این دومنطقه اصلی تولید مواد مخدربه مثلث طــلایی آسیـای جنوب شرقی وهلال طـــلایی محدوده افغانستان  معروفیت دارن. کشور ما ایران از نظر جغرافیایی در همسایگی افغانستان و پاکستان قرار داشته که یه تیکه از مواد مخدر تولیدی اون در آزمایشگاهای غیر مجاز محدوده مرزی به هروئین تبدیل می شه.کشورای پاکستان و آسیای میونه هم نقش محدود تری در تولید تریاک دارن،  تولید حشیش هم در این مناطق رواج داره.  آمارهای بین المللی میگه در ایران یه میلیون دویست تا یه میلیون هشتصد نفر که ۷/۱ تا۸/۲ درصد جمعیت بالای ۱۵ سال کشور سوء مصرف کننده مواد مخدر هستن.با اینکه این اندازه،  درصد کمی از جمعیت کشور رو تشکیل میدن ولی جزء بالاترین آمارهای مصرف موادمخدر در دنیا هستن. اطلاعات دیگه بیا ن کننده افزایش مصرف حشیش در ایرانه. گزارشها از افزایش گسترش مصرف غیر مجاز اکستاسی،  مواد آمفتامینی وداروهای انرژی زا در کشوررا داره. در ایران شایع ترین مواد مورد سوء مصرف مخدرها(تریاک،  شیره هروئین) و حشیشه. هم اینکه سن شروع در بیشتر تحقیقات در دوره نوجوونی و جوونی بوده. اکثریت مصرف کنندگان مواد مخدر مردان هستندودرصد کمی زن هستن.(رفیعی فرو همکاران، ۱۳۸۹).

۲-۱-۲-۱-۲- عوامل ایجاد کننده مستعد کننده اعتیاد

اعتیاد یه مریضی زیست شناختی، روانشناختی و اجتماعیه عوامل زیادی در اتیولوژی سوء مصرف و اعتیاد موثر هستن که در تعامل با همدیگه منتهی به شروع مصرف و بعد اعتیاد می شن. عوامل خطرناک مصرف مواد شامل عوامل فردی، عوامل بین فردی و محیطی و عوامل اجتماعیه.

۱- عوامل خطرناک فردی

دوره نوجوونی: خاطره آمیز ترین دوران زندگی از نظر شروع به مصرف مواد دوره نوجوانیه. نوجوونی دوره انتقال از کودکی به بزرگسالی و کسب هویت فردی و اجتماعیه. در این دوره، میل به استقلال و مخالفت با والدین به بالاترین درجه می رسه و نوجوون واسه اثبات بلوغ و فردیت خود ارزشهای خونواده رو زیر سوال می بره و تلاش در ایجاد و تحلیل ارزشهای جدید خود داره. مجموعه این عوامل، علاوه بر حس کنجکاوی و نیاز به جنب و جوش، تنوع و هیجان، فرد رو مستعد مصرف مواد می کنه.

ژنتیک: دلایل مختلفی از استعداد ارثی اعتیاد به الکل و مواد هست. تاثیر مستقیم عوامل ژنتیکی بیشترً از راه اثرات فارماکوکینتیک و فارکودینامیک مواد در بدنه که تعیین کننده تاثیر ماده بر فرده. بعضی از عوامل خطرناک دیگه هم تحت نفوذ عوامل ژنتیکی هستن مانند بعضی اختلالهای شخصیتی و روانی و کارکرد ناجور تحصیلی به وجود اومده توسط اختلالهای یادگیری.

صفات شخصیتی: عوامل جور واجور شخصیتی با مصرف مواد رابطه دارن. از این میان، بعضی از صفات بیشتر پیش بینی کننده احتمال اعتیاد هستن و کلا فردی رو تصویر می کنن که با ارزشها یا ساختارهای اجتماعی مانند خونواده، مدرسه و مذهب پیوندی نداره و یا از عهده برابری، کنترل یا بیان احساسهای دردناکی مثل احساس گناه، خشم و اضطراب بر نمیاد. این صفات عبارتند از: نبود پذیرش ارزشهای سنتی و عادی، مقاومت در مقابل منابع قدرت، نیاز شدید، احساس از دست دادن کنترل بر زندگی خود، اعتماد به نفس پایین، از دست دادن مهارت در برابر پیشنهادهای خلاف بقیه، از دست دادن مهارتهای اجتماعی و انطباقی. از اونجا که اولین مصرف مواد، معمولاً از محیطهای اجتماعی شروع می شه هر قدر فرد قدرت اراده کردن و مهارت ارتباطی بیشتری داشته باشه، بهتر می تونه در مقابل فشار همسالان مقاومت کنه.

اختلالهای روانی: در حدود ۷۰ درصد موارد، همراه با اعتیاد اختلالهای دیگه روانپزشکی هم هست. شایع ترین تشخیصها عبارتند از: افسردگی اساسی، مشکل شخصیت ضد اجتماعی، فوبی، دیس تایمی، مشکل وسواسی- جبری، مشکل پانیک، مانیا، اسکیزوفرنی.

 

نگاه مثبت به مواد: آدمایی که نگرشها و باورهای مثبت و یا خنثی به مواد مخدر دارن، احتمال مصرف و اعتیادشان بیشتر از کسانیه که نگرشهای منفی دارن. این نگرشهای مثبت معمولاً عبارتند از: کسب بزرگی و تشخص، رفع دردهای جسمی و خستگی، کسب آرامش روانی، توانایی مصرف مواد بدون دچار شدن به اعتیاد.

موقعیتهای خطرناک فردی: بعضی از نوجوانان و جوانان در موقعیتها یا شرایطی قرار دارن که اونا رو در خطر مصرف مواد قرار میده. مهمترین این موقعیتها عبارتند از: در برابر خشونت قرار گرفتن در دوران کودکی و نوجوونی، ترک تحصیل، بی سرپرستی یا بی خانمانی، فرار از خونه، معلولیت جسمی، دچار شدن به بیماریها یا دردهای طولانی. حوادثی مانند از دست دادن نزدیکان یا بلایای طبیعی یهویی هم ممکنه منتهی به واکنشهای زیاد روانی شن. در این حالت فرد واسه کاهش درد و رنج و برابری با اون از مواد استفاده می کنه.

تاثیر مواد بر فرد: این متغیر وقتی وارد عمل می شه که ماده دست کم یه بار مصرف شده باشه. چگونگی تاثیر یه ماده بر فرد، پیرو خواص ذاتی ماده مصرفی و تعامل اون با فرد و موقعیت فرد مصرف کننده س. تاثیر مواد بر فرد مصرف کننده، خیلی، به مشخصات اون بستگی داره. این مشخصات عبارتند از: شرایط جسمی فرد، انتظار فرد از مواد، تجربیات قبلی تاثیر مواد و مواد دیگری که هم زمان مصرف شدن. مواد جور واجور هم تاثیرهای متفاوتی بر وضعیت فیزیولوژیک و روانی فرد دارن، مثلاً: هروئین و کوکائین سرخوشی شدید، الکل آرامش و نیکوتین مختصری هشیاری و آرامش بوجود میاره.

[۲] . Carr-Gregg & Grover

[۳] . Krcmar & Greene

[۴] . Corben

[۵] . jessor

[۶] . Bruce & Dart

[۷] . Androws

[۸] . South

[۹] . Addiction

[۱۰] .Cirillo

[۱۱] The National Institute on Drug Abuse U S A.(NIDA)

[۱۲] Drug dependence

[۱۳] Sadock, B. J., & Sadock, V. A

[۱۴] Durand, V. M., Barlow, D. H.