تعریف خوشه ی صنعتی

مفهوم خوشه های صنعتی به علت تازه بودن و عدم استحکام کافی در نظریه پردازی هنوز دارای ابهاماتی در تعریف و کاربرد است. هرچند ایده ی خوشه صنعتی توسط پورتر در 1990 شروع شد؛ ولی پس از آن تعاریف متعددی از یک خوشه صنعتی ارائه گردید. خوشه های صنعتی عموماً به عنوان گروهی از بنگاه های تجاری و سازمان های غیرتجاری تعریف می شوند و عنصر کلیدی برای اعضای گروه، رقابتی عمل کردن آنهاست. آنچه این خوشه ها را به یکدیگر مرتبط می سازد؛ روابط متقابل بنگاه های عضو در آنها به عنوان خریدار و عرضه کننده نیازهای یکدیگر، استفاده از تکنولوژی های مشترک، خریداران مشترک، کانالهای توزیع مشترک، مشاوره و ذخیره نیروی کار همگانی است.   شرکت های رقابتی، خوشه های رقابتی را ایجاد می نمایند و جاذبه های اقتصادی در نهایت خوشه ها را به یکدیگر نزدیک خواهد نمود(انریچ، 1996). اگرچه برخی از محققین بر نقش سرمایه ی اجتماعی در همکاری های متقابل بین بنگاه های موجود در یک خوشه تأکید می ورزند، با این حال ممکن است فواید حاصل از حضور در خوشه به برخی از بنگاهه ای عضو منتقل نگردد. سازمان های غیرتجاری عضو خوشه شامل دانشگاه ها، برنامه های توسعه صنعتی دولتی، نهادهای تشکیل شده غیردولتی به صورت سازمان­های غیر دولتی(NGO )، انجمن های صنفی و غیرصنفی محلی، واسطه های زنحیره ای و مشابه اینها هستند. این عناصر در ادبیات خوشه ها به عنوان مؤسسات حمایتی وابسته عنوان گردیده اند و از مهمترین عناصر کلیدی موفقیت خوشه ها به شمار می روند.

با توجه به ابعاد و متغیرهای مختلف دخیل، در عمل تعریف خوشه های صنعتی مشکل است. مخصوصاً اگر بخواهیم در یک تعریف کلیه ابعاد خوشه ای را مطرح سازیم. از طرفی ابعاد فضا و زمان مهمترین فاکتورهای مؤثر بر سیاست گذاری خوشه ای هستند که تصمیم در خصوص برنامه های خوشه ای را تحت تأثیر قرار می دهند. از طرف دیگر داده ها و مواد به کار رفته، ممکن است محدودیت هایی را بر تعریف خوشه اعمال نمایند. با این حال شاید نیازی نباشد تا کلیه ی این محدودیت ها را در تعریف خوشه لحاظ شود. در زیر تعاریف متفاوت ارائه شده برای خوشه توسط محققین مختلف  ارائه و سپس به یک تعریف قابل قبول برای اهداف این تحقیق دسترسی خواهیم یافت .

–  از نظر پورتر(1990) گروهی از شرکت های دارای پیوندهای عمودی قوی و مستقر در یک منطقه که از لحاظ جغرافیایی لزوماً به یکدیگر نزدیک نیستند. البته در تعریف دوم و جدیدتر پورتر(1998) خوشه عبارت از تمرکز جغرافیایی نهادها و شرکت های مرتبط با یکدیگر در یک حوزه خاص است.

– آلتنبرگ و استامر[1](1999) خوشه را در عام ترین مفهوم، به تمرکز مکانی فعالیت های اقتصادی در زمینه­ای خاص  تعریف می کنند. زیرا آنچه سبب می شود که خوشه ها این چنین مورد توجه سیاستگزاران قرار گیرند، فرصت های مربوط به کارایی جمعی است که از صرفه های اقتصادی بیرونی، پائین بودن هزینه های معاملاتی و اقدام جمعی سرچشمه می گیرد. به این ترتیب صرفاً تجمع مکانی شرکت هایی که ارتباط با یکدیگر ندارند، نمی تواند کارایی جمعی را افزایش دهد. این تعاملات و اثرات بیرونی است که مورد توجه است. بنابراین خوشه، مجموعه ای نسبتاً بزرگ از بنگاه های اقتصادی است، که در محدوده مکانی خاصی قرار دارند، پیشینه تخصصی مشخص دارند و در آن خوشه، تجارت بین بنگاهی و تخصص بنگاه­ها چشم گیر است.

مطلب مشابه :  روش های کاملا علمی و کارشناسانه برای غلبه بر استرس (اضطراب)

– از نظر انریچ[2](1996) خوشه های صنعتی در حالت عادی به صورت یک گروه از بنگاه ها و مؤسسات اقتصادی و غیراقتصادی هستند که به صورت افقی و عمودی با یکدیگر در ارتباطند، با یکدیگر همکاری دارند و همچنین با یکدیگر رقابت می کنند. طبق این تعریف، خوشه ها تمرکز جغرافیایی‌ شرکت ها و نهادهایی‌ باهمبستگی‌ درونی‌ ویژه‌ در یک‌ زمینه‌ خاص‌هستند. خوشه ها آرایشی‌ از صنایع‌همبسته‌ و موجودیت های‌ دیگر را شامل‌ می‌شوند که‌ برای‌رقابت‌ مهم‌ هستند. همچنین خوشه ها ‌اغلب‌ به‌ جریان­های‌ پایین‌ دستی‌ گسترش‌ می‌یابند.

– هامفری و اشمیتز[3](1998) در تعریف خود؛ تمرکز بخشی و جغرافیایی بنگاه ها را خوشه می گویند. چنین تمرکزی باعث برخورداری از صرفه جوئی های بیرونی می گردد. وجود خوشه همچنین باعث جذب کارگزاران بازارهای دوردست شده و به ظهور خدمات تخصصی در زمینه های فنی، مالی و مدیریتی کمک می کند.

–  از نظر کتلز[4](2004) خوشه ها گروه هایی از شرکت ها و سازمان های قرار گرفته در یک منطقه ی جغرافیایی مشخص هستند که به وسیله وابستگی های درونی یک ارتباط درون گروهی از محصولات و خدمات را تشکیل می دهند.

– انجمن ملی ایالت ها[5](2002) خوشه را انبوهی از شرکت های مجتمع شده در یک محدوده جغرافیایی

نظیر تأمین کنندگان منابع و مواد اولیه و متقاضیان کالا و خدمات می دانند  که برخی از ارتباطات را با یکدیگر دارا هستند. این شرکتها معمولاً دارای تولیدات مکمل و یا مشابه در محصول، فرایند و یا یک منبع هستند.

– در تعریف سازمان توسعه صنعتی وابسته به سازمان ملل(یونیدو)؛ خوشه، مجموعه ای از شرکت ها است که در ناحیه یا حوزه ی جغرافیایی تمرکز یافته و با تهدیدها و فرصت های مشترکی مواجهند. این شرکت ها مجموعه ای از محصولات مرتبط یا مکمل را تولید و عرضه می کنند. چنین تمرکزی باعث ایجاد کسب و کارهای مرتبط می شود و به پیدایش خدمات تخصصی در زمینه های فنی، مدیریتی و مالی کمک می کند(ایران نژاد و رضوی، 1381).

– کانون کارآفرینی اسکاتلند[6](SE) خوشه ها را مجموعه‌ای از مشتریان ، عرضه کنندگان، رقبا و نهادهای پشتیبانی از قبیل دانشگاه ها، مراکز آموزشی، تحقیقاتی، نهادی، مالی و امکانات زیربنایی می داند.

مطلب مشابه :  منابع آزمون دکتری

– بر اساس مبانی نظری و مستندات برنامه چهارم توسعه(1383) مفهوم خوشه کراراً به عنوان یک ساختار عملیاتی برای سیاست به کار گرفته شده است. در این سند به طور بالقوه صنایع رقابتی، میل به خوشه شدن در اقتصاد را دارند که بر اساس داده ها، مهارت ها و زیربناهای مشترک، سامان می یابند.

– مجیدی(1381) با جمع بندی تعاریف مختلف بیان می دارد که کلاستر یا خوشه صنعتی عبارت است از مجموعه ای همگن از صنایع که در مناطق جغرافیایی به سبب وجود مزیت های خاص و یا سرمایه های قوام یافته اجتماعی چون فن و مهارت با اهداف اقتصادی شکل گرفته است.

– از نظر افخمی و رضوی(1383) یک خوشه مجموعه ای از شرکت ها، سازمان ها، تشکل ها و نهادهای تخصصی فعال در یک رشته ی صنعتی است که ازطریق روابط متراکم شبکه ای قادر به بر هم افزایی قابلیت های آن مجموعه می شود. خوشه ی صنعتی عموماً در یک مقیاس جغرافیایی شهری یا منطقه ای شکل می گیرد و دارای ویژگی های متعدد و مشخص است.

به منظور دستیابی به یک تعریف جامع، نکات اصلی مورد اشاره در تعاریف ارائه شده عبارتند از:

– تمرکز در یک منطقه جغرافیایی؛

– وجود ارتباط درون بنگاهی و درون صنعتی بین بنگاه های عضو؛

– در طول هم قرار گرفتن بنگاهها در درون خوشه (ارتباطات عمودی)؛

– وجود سازمانهای غیرتجاری در کنار بنگاههای تجاری در درون یک خوشه؛

– همکاری بین بنگاه ها و انجام اقدامات مشترک و جمعی؛

– وجود رقابت بین اعضا؛

– هم رشته بودن بنگاهها در یک شاخه یا دسته صنعتی خاص (تشکیل زنجیره ارزش)؛

– وجود تهدیدها و فرصت های مشترک برای بنگاه های درون خوشه؛

– پیدایش خدمات تخصصی فنی ، مدیریتی و مالی در خوشه؛

– وابستگی به یک منطقه خاص جغرافیایی – اقتصادی؛

– برهم افزایی رقابت و همکاری در خوشه؛

– کارایی جمعی و بهره برداری از صرفه های اقتصادی بیرونی؛

با توجه به نکات فوق می توان تعریف زیر را برای یک خوشه ی صنعتی ارائه داد:

«یک خوشه ی صنعتی مجموعه ای از بنگاه های تجاری و غیرتجاری متمرکز در یک مکان جغرافیایی در یک منطقه اقتصادی را شامل می شود که برای تولید یک یا چند محصول نهایی مشابه و مرتبط برای کسب صرفه های اقتصادی بیرونی با یکدیگر ارتباطات عمودی و افقی برقرار نموده و ضمن رقابت با یکدیگر در بسیاری از موارد همکاری جمعی و اقدامات مشترک دارند. ارتباط درونی این بنگاه ها کاهش دهنده هزینه ها و تسهیل کننده؛ دسترسی به نهاده ها، دانش و فناوری تولید، بازارهای فروش و تأمین نیازهای مشتری خواهد بود»(دین محمدی و همکاران، 1384).

 

[1] . Altenberg & Stamer

[2] . Enright

[3] . Humphrey & Schmitz

[4] . Ketels

[5] . National Governors Association(NGA)

[6] . Scottish Enterprise(SE)

دسته بندی : داغ ترین ها